Monday, March 16, 2015

म लेख्नेछु एकदिन

पहाडसरि भावहरु उर्लेका बेला
गम्दै, खोज्दै, मुछ्दै,
साँचोमा राख्दै,
इँटाजस्तै शब्द बनाउदैथिएँ,
मिलाएर राख्ने कोशिश गर्दैथिएँ
ठीक त्यसैबेला तिमीले देख्यौ
तत्काल घोषणा पनि गरिदियौ
आहा! कति राम्रो कविता
अनि म कवि भएँ

छन्द मिलाउने के कुरा
भाव मिलाउने त झन् के कुरा
काँचै थिए शब्दहरु
खारिनै बाँकी थिए
परिपक्वता त झन् आएकै थिएन
नजानेरै म कवि भएँ

अचेल!
व्यवहारिक, सामाजिक हुनुपर्ने 
केही रहरले केही करले
केही कुरा जीवनले सिकाउदैछ
केही आफैं पनि सिक्दैछु
भावहरु नआउने होइनन
नलेखेको पनि होइन
लेखिरहन्छु मेटिरहन्छु
जाँगर घटेको होला
लेख्न तर छोडेको छैन

त्यसैले आशा मरेको छैन
कुनै दिन त अवश्य तयार होला
त्यो मैले लेख्न खोजेको
जसलाई म भन्नसकूँ
कविता!

Tuesday, March 12, 2013

देशभक्तिका कुरा



देशभक्ति त मर्दैन चुत्थै देश भएपनि
पतिभक्ति त मर्दैन चुत्थै पनि भएपनि

माथिका हरफहरु बालकृष्ण समको मुकुन्द-इन्दीराबाट साभार गरिएका हुन। दोस्रो हरफको बारेमा बहस गर्नु जरुरि छैन किनकि आजको समयमा यसको सान्दर्भिकता खासै छैन। यहाँ कुरा गर्न खोजिएको भने पहिलो हरफबारे हो। हुन त आजको विश्वमा भूमण्डलीकरणको कारणले देशको परिभाषा पनि फराकिदै गएको अनुभव गर्न सकिन्छ तर पनि देशहरु त छन् र छन् सिमानाहरु पनि। जे जस्तो कुरा गरे तापनि आखिर देशप्रेम भइनै हाल्छ। भलै तेसलाई व्यक्त गर्ने तरिका फरक होलान सबैको। कुनै ठुला लेखकले भनेका पनि छन् जसले आफ्नो ठाउँ, आफ्नो मान्छे र आफ्नो माटोलाई माया गर्न सक्तैन उसले विश्वप्रेममा विश्वाश गर्छु भन्नु नै विरोधाभास हो। म आफु पनि हाल अध्यनको सिलसिलामा विदेशमा छु। नेपालमा हुँदा बरु त्यहाँका घटनाहरु खासै गम्भीर लाग्दैनथ्यो तर यता हुँदा भने फरक अनुभूति हुँदोरहेछ। सायद नेपालमा त्यहाँका घटनाहरुले अभ्यस्त भएर पनि तेस्तो हुँदो हो। जस्तै हामी हुर्कदा नेपालमा माओवादी जनयुध्द चल्दैथियो। मान्छे मर्नु र संरचनाहरु ध्वस्त हुनु त नौलो कुरै लाग्थेन। तर यता हुँदा समाचार धेरै पढिने भएर हो कि चिन्ता बढी लाग्दो रहेछ। अर्को कुरा अध्यन सकाएपछि नेपाल फर्किनुपर्छ भन्ने आफ्नो सोचाई भएर पनि यस्तो भएको हुनसक्छ। फर्केपछि के गर्ने भन्ने आफ्नै चिन्तासंग गाँसिएको भएर पनि तेसमा बढी चिन्ता लागेको पो हो कि। तर मेरा साथीहरु जो अब सधैँ नै विदेशमै बस्ने भनेर निर्णय गरिसकेका छन् उनीहरुमा पनि यस्तै धारणा रहेकोले मेरो मात्र सन्दर्भ फरक नहोला। समय समयमा फेसबुक/ट्विटरमा बहस चलिरहेको हुन्छ र आफ्नो बिचार राखिन्छ तब कसैले विदेशमा हुनेले किन यस्तो जान्ने हुने भन्छन। उनीहरुले दिनरात नेताहरुलाई गाली गरेर बस्नु हुने, हामीले सामान्य चासो समेत पनि राख्न नहुने जस्तो अचम्म। बरु तिनले आफ्नो कार्यालयमा काम गर्नुपर्ने समयमा नेतालाई गाली र सुझाव दिदै बसेर त देश विकास पक्कै पनि हुन्न होला। सबैले आफ्नो काम इमान्दारितापूर्वक गर्ने हो भने देश पनि त आफै अगाडी बढ्दो हो। राजनीति राम्रो नभैकन अवश्य पनि केही कुरो राम्रो हुन नसक्ला तर सबैको दैनिक जस्तो काममा राजनीतिको सोझो सम्बन्ध पनि भैहाल्ने होइन। अनि विदेशमा हुनेलाई गाली गर्नुको केही तुक देख्दिन म। बरु कहिलेकहिँ कुण्ठा भने अवश्य देख्छु।

देशभक्तिको कुरो गर्दा गर्दै कुरो त कताकता पुगीसकेछ। देश चुत्थै भएपनि देशभक्ति त मर्दैन रहेछ साँचिनै। हुन त देश भक्ति पनि अन्धो भएर गरियो भने त यो पनि एक किसिमको अतिबाद नै हो। तर मैले भन्न खोजेको भने देशप्रतिको माया हो। हाम्रोमा भने भारतलाई गाली गर्नु भनेकै देशभक्ति भन्ने चलन भैसक्यो। हुन त यो राजनीतिक नेता देखि लिएर तथाकथित बुध्दिजिवीहरुको कारणले पनि होला। नेपालका नेतृत्व नालायक हुनुको कारण भारतलाई दोष दिएर हुने पनि होइन। अनि बुध्दलाई नेपालमा जन्मेको र सगरमाथा नेपालमा छ भन्ने कुरामा झगडा गरेर मात्र पनि राष्ट्रप्रेम देखिने होइन। बुध्द जन्मिएको समयमा न त अहिलेको नेपाल भन्ने देश अस्तित्वमा थियो न त भारत नै। यो हाम्रो लागि अवश्य पनि ठुलो गौरवको कुरो हो कि यो भूभाग अहिलेको नेपालमा पर्छ। तर तेसको बिषयमा झगडा गरेर राष्ट्रप्रेम झल्कन्न, तेसैगरि सगरमाथा पनि। गौरव त ति कुराहरुमा गर्न सक्न पर्यो जुन हामी आफैले निर्माण गरेका छौ।




ब्लग नलेखेको धेरै भैसकेको थियो फेसबुकमा यो भिडियो देखेर लेख्न मन लाग्यो। मैले लेखेको भन्दा पनि यहाँ भनिएको कवितामा विदेश बसेर देशलाई सम्झिनेहरुको उत्कृष्ट चित्रण छ। विहान उठेर जुन देशमा बसिएको छ त्यो देशको भन्दा आफ्नै देशको समाचार सुन्न मन लाग्नु पनि देशको प्रेम नै त होला। अनि अर्को कुरा जतिनै आप्रवासीहरु प्रति राम्रो नियम भएता पनि आफ्नो देश जस्तो भावना आइनहाल्ने रहेछ। जस्तो कि हामी देख्छौ कतै बम बिस्फोट मात्र हुन पर्छ, कारण जे सुकै भएता पनि विदेशबाट आएका भनिएका मुस्लिम समुदाय नै सबैको आँखाको तारो बन्छन। अगाडी पनि लेखेको थिएँ संसार एक भैसक्यो अब, जता बसेपनि उस्तै हो। देश भनेको त मान्छेले बनाएको फगत एउटा सिमाना न हो। तर यो सिमानाले एक कालखण्ड पछि एउटा संस्कृति र मुल्य‍ मान्यता पनि बनाउदो रहेछ जुन जता गए पनि मर्दो रहेनछ। सायद यहि नै होला राष्ट्रप्रेम भनेको पनि।

Wednesday, January 2, 2013

के इमान्दार हुनु भनेको मूर्ख हुने हो?

नेपालमा भ्रष्टाचारको मुद्दाहरु समय-समयमा उठ्ने अनि फेरि हराउने गर्छन। शब्दकै कुरा गर्ने हो भने भ्रष्ट आचरणलाई भ्रष्टाचार भनिएको होला। फेसबुक/ट्विटरमा बेला बेलामा बहस पनि हुने गर्छन। हुन त कुन हो हिन्दी फिल्ममा त भनेकै छ, हामी परिक्षामा पास हुन त भगवानलाई नै घुस चढाउने संस्कारबाट हुर्केकाछौ, अनि किन नहोस त यो व्यापक। भलै त्यो भगवानले पाउनेमा नै शंका छ। हुन त भगवान भन्या के हो, छन् वा छैनन् त्यो अलग कुरो हो। तेसको बिषयमा कुनै अर्को बेला बहस गरौला, अहिलेलाई भ्रष्टाचारकै कुरोमा केन्द्रित होऔं।

केही समय अगाडी मात्रै एक-दुइ नेताहरु भ्रष्टाचारको आरोपमा जेलमा पर्दा ठुलै हल्लाखल्ला भो। हो, देश र जनताको सेवा गर्छु भनेर राजनीति गर्नेहरु तेसरी भ्रष्टाचार गरेर सम्पति थुपार्नमा लाग्नु मात्र लाग्नु नहुने हो तर हामीले के पनि सोच्नुपर्छ भने हामी जनता पनि यसमा दोषी छौं या छैनौँ। भनिन्छ नि हामी जस्तो छौं हामीले पाउने नेता पनि उस्तै हुन्। गहिरिएर सोच्ने हो भने हाम्रो समाज नै भ्रष्टाचारी छ जस्तो लाग्छ मलाई त। भ्रष्टचारी भन्नु भन्दा पनि तेसलाई प्रोत्साहन दिने खालको भन्दा अझ वेश होला। नेपालमा कसैले प्रगति गर्ने भनेकै पैसा कमाउने हो भन्ने जस्तो भैसक्यो, पैसा कसरी आयो त्यो कुरा महत्वपुर्ण भएन। राम्रो संस्कार हुनु, पढेलेखेको हुनु, राम्रो पेशामा लाग्नु, राम्रो व्यापार/व्यवशाय गर्नु, इमान्दार हुनु भनेको प्रगति हुनु होइन, फगत पैसा हुनु मात्रै प्रगति हुनु हो। अनि घुस खाने/खान मिल्ने ठाउँ भनेको राम्रो ठाउँ हो। सरकारी कर्मचारी देखि प्रहरी सम्म, दलका नेता/कार्यकर्ता देखि मन्त्रिसम्म सबैलाई राम्रो ठाउँ चाहिएको छ। राम्रोको अर्थ भन्सार, मालपोत, कर, यातायात, वन, नापी लगायत अवैधानिक रुपमा पैसा कमाउने ठाउँहरु हुन। सरकारी कर्मचारी भएपछी त जनताको काम गर्ने हो, सबै राम्रो हुनु पर्ने हो नि, तर होइन नेपालमा अलग छ। यस्तो ठाउँमा रहेर कमाएकोलाई भ्रष्टाचार भन्दैन समाजले, फलानो राम्रो ठाउँमा परेछ अनि प्रगति गर्यो भन्छ। अनि काठमाण्डौ बाहिरबाट आएर खरदार/सुब्बा नै भएपनि घुस खाएर ठुलो घर बनायो भने त झन फलानोले ठुलो प्रगति गरेछ भनेर वाह-वाह गर्छ समाज। तर यसको बिपरित एउटा व्यक्ति इमान्दार छ तर माथिल्लो तहको हाकिमनै रहेछ भने पनि त्यो त मूर्ख हो भन्छन। तेस्तो हाकिम भएर के काम, पैसा पनि कमाउन नसक्ने, एउटा घर पनि बनाउन नसक्ने, त्यो त मूर्ख नै होभन्छन। जबसम्म यो सोचाई समाजमा रहिरहन्छ, तबसम्म यस्ता भ्रष्टाचारका कारवाहीका समाचारले केही असर गर्दैन। घुस खाएर र जनतालाई ठगेर कमाएकोलाई जबसम्म यो प्रगति होइन, ठगी हो भनेर हामीले भन्न सक्तैनौं तबसम्म केही हुनेवाला छैन। र जबसम्म जागिर खानको लागि पढेलेखेका मान्छेहरु पनि भनेजति पैसा तिर्न तयार हुन्छन, तबसम्म यो शृंखला बन्द हुने छाँट देखिन्न।

फेसबुक/ट्विटरको कुरो गर्दा मेरा केही साथीहरु (जसका बाउहरु घुस्याहा सरकारी कर्मचारी थिए/छन्) वाग्ले र गुप्तामाथिको कारवाहीमा त दङ्ग परेर कमेन्ट गर्दैथिए तर आफ्नो घर कसरि चलेको छ भनेर भने अनभिज्ञ (?) देखिन्थे। भ्रष्टाचारको कुरा गरिरहँदा कतिपय कर्मचारीहरु वाध्यता पनि हो भन्छन, आकाशिएको महंगी, बच्चाहरुको स्कुल फि, खानेकुरा देखि लिएर सबैकुरा पुर्याउनको लागि घुस खानैपर्ने हुन्छ भन्छन। यो पनि एउटा समस्या त हो तर त्यो भन्दा पनि उत्तरदायित्वबाट पन्छिने सजिलो जवाफ भने पक्कै हो। यो समस्या ठुलै हो भने पनि ठुला व्यापारी, नेता र ठुला कर्मचारीलाई त घुस खानु नपर्ने, सबै भन्दा भ्रष्ट झन तिनै छन्। अनि कारवाहीको बिषयमा कुरा हुँदा पनि यिनीहरु त साधारण भष्टचारी मात्र हुन्, परिवर्तित (?) देशमा भएका लडाकुका नाममा गायब भएका अरबौंका रकम, बैंकहरु लुटिएका अरबौं रकम, ठुला-ठुला विश्वविध्यालयमा नियुक्तिमा नाममा भित्रभित्रै लिइएका रकम, विभिन्न सरकारी निकायमा नियुक्तिमा भएका चलखेल, ठेक्कापट्टामा विभिन्न पार्टिका संगठनका चलखेल लगायत भ्रष्टाचार त कति छन् कति, तिनको लेखाजोखा कसले गर्ने यहाँ। गर्ने एउटा निकायपनि प्रमुखविहिन भएको धेरै समय भैसक्यो क्यारे। भविष्यका युवा पुस्ताका नेताबाट आश गर्नु एक किसिमले बेकार नै छ। किनभने आजभन्दा १०-१२ वर्ष अघि यिनीहरुले पनि क्याम्पसमा युनियनको चुनावमा गरेको खर्च र चलखेलको हिसाब गर्ने हो भने केही आश गर्ने ठाउँ देखिदैन। हामीले अहिले देखेका छौं तेसरी खर्च गर्ने युनियनका नेता आज पार्टिका युवा नेता छन्। तर तिनका पैसा खाएर भोट हाल्छु भन्ने पढेलेखेका बिद्यार्थीपनि यसमा तेतिनै जिम्मेवार भने हुन है। तेसैले सुधार गर्नुपर्ने हामीहरु आफैबाट हो, पहिलो त। तेसैले घुस खानेलाई निरुत्साहित गरौँ, सकिन्छ भने घुस नदिकन काम गरौँ र काम पाउनकै लागि पैसा खर्च गर्ने काम नगरौँ। र अर्को कुरा इमान्दारिताको कदर गरौँ। जबसम्म प्रगतिलाई पैसामा मात्र जोखिन्छ र इमान्दार व्यक्तिलाई मूर्खको नाम मात्र दिने गरिन्छ, तब यस्तो समय पनि आउँछ जब इमान्दार मान्छे म्युजियममा मात्र भेटिन्छ।

Friday, November 23, 2012

यो हल्लाको परिधिभित्र मेरो आवाजको महत्व छैन




मलाइ मनपर्ने गीतहरुको सुचीमा पर्ने एउटा गीत यो पनि हो‌‌। पहिले शब्दहरु ध्यान दिएर कमै सुनिने  गरिन्थ्यो होला, तैपनि मन पर्थ्यो, अहिले भने शब्दको अर्थ अलि-अलि बुझिने भएकोले अझै पनि मन परेको होला। हुन त हाम्रोमा खूशी सुखका गीतहरु कम छन्, सायदै मान्छेले सधैँ दु:ख पाइराखेकोले पनि हो कि। जे होस्, तेतिखेर सुन्दाखेरीको याद आयो। क्यासेट चक्कामा सुनिथ्यो गीतहरु, A र B दुइ साइड हुन्थ्यो। अब त त्यो पनि कहानी पो हुने बेला भो त। तेही क्यासेट चक्का पनि किन्न महँगो हुन्थ्यो, गरिन्थ्यो के भने आफुलाई मन परेका ८-१० गीतहरु लिस्ट बनायो, खाली क्यासेट किन्यो अनि भर्यो एउटा गीतलाई २-३ रुपिया तिरेर। यो गीतको कुरा गर्दा यो प्रसङ्ग पनि किन आयो भन्दा यो भने पुरै क्यासेटनै ५० रुपिया तिरेर किनिएको थियो, कतैबाट पैसा पाएको अवसर थियो, खैर तेतातिर नजाउँ अहिले। दीपक खरेलको गाएको यो गीतमा शब्द सायद नीर शाहको हो, संगीत भने शम्भुजीत बाँस्कोटाको। गीत कुन प्रसङ्गमा लेखिएको हो थाहा भएन तर आजको उपभोक्तावादी समाजमा एउटा मान्छेको आवाजको के नै महत्व हुँदो हो र, तैपनि बोल्न/लेख्न छोडिएको छैन। हो, यो हल्लाको परिधिभित्र मेरो आवाजको महत्व छैन।

यो हल्लाको परिधिभित्र मेरो आवाजको महत्व छैन
मलाई हेर्न बनेका आँखाहरुमा निस्वार्थ पवित्रता छैन

मेरो भूल कहाँ छ भनेर औल्याउने औंलाहरु काँपेका हुन्छन
जाडोका रातहरुमा मेरो आत्मा बालेर आगो तापेका हुन्छन

कसरी बाँच्नुपर्ने हो सास फेर्ने तरिका नै जानिएन
मेरो बाँच्नु या मर्नु यहाँ महत्वपुर्ण ठानिएन


(यो भिडियोमा गायकको नाम सुरेश कुमार भनिएको रहेछ, तर गायक भने दिपक खरेल नै हुन् है।)

Friday, October 12, 2012

गुरिल्ला ट्रेकको सम्बन्धमा

हालै केही समय पहिले एनेकपा(माओवादी)का अध्यक्ष प्रचण्डले गुरिल्ला ट्रेकको उद्घाटन गरेका छन्। कसैले यसको विरोध गरिरहेका छन् भने कसैले भने समर्थन। विरोध गर्नेहरुको अनुसार यो माओवादीले आफ्नो हिंसात्मक जनयुद्धलाई Justify Glorify गर्नका लागि गरेका भनेका छन् हुनत माओवादीले भन्ने गरेको यो जनयुद्ध सत्तामा जाने छोटो बाटो थियो वा जनताले गरेको वास्तविक विद्रोह थियो भन्ने कुरामै वहस गर्न सकिएला। तर जनताले चुनावमा सबैभन्दा बढी मत दिएर तेसलाई एक किसिमले अनुमोदन भने गरेका हुन्। यद्धपि त्यो चुनावको परिणाममानै माओवादीसंग भएको हतियारको डर-त्रासले कतिको योगदान गर्यो भन्ने कुरा अलग छ। कसैले तेसको पनि मुल्यांकन गरेका होलान। जे-जस्तो भएता पनि यो युद्धले नेपाली जनतामा राजनीतिक चेतना भने अवश्य पनि बढाएको हो र देशलाई गणतन्त्र भने बनाएको हो। तर तेसले सामान्य मानिसको जीवनमा कतिको प्रभाव पर्यो तेसको मुल्यांकन भने विस्तारै हुँदैजाला। 

हाम्रो धेरैजसो कुरामा विरोध गर्ने चरित्रनै जस्तो भैसक्यो। हुन त राजनीतिक दलले कहिले पनि गतिला काम नगरेकोले पनि तेस्तो अवस्था सिर्जना भएको होला केहि हदसम्म त। हालसालै पुराना नेता रामराजाप्रसाद सिंहको मृत्युपश्चात सरकारले राष्ट्रिय सम्मान दियो। धेरैले मान्छे मारेको व्यक्ति र सत्याग्रह तोड्न सहयोग गरेको व्यक्तिलाई सम्मान दियो भनेर विरोध पनि गरे। पंचायती व्यवस्था हटाउनमा त्यो बम काण्डको पनि पक्कै योगदान थियो, तर मान्छे मार्ने कुरालाई पक्कै राम्रो भने मान्न खोजिएको होइन। यदि राष्ट्रपति चुनावमा सबै समीकरण मिलेको भए उनी राष्ट्रपति बन्थे पनि होलान। अहिले विरोध गर्नेहरुले तेतीखेर उमेद्द्वार हुँदैमा विरोध गर्नुपर्थ्यो, अहिले गर्नुको खासै तुक देख्दिन म त। 

अहिले प्रसङ्ग गुरिल्ला ट्रेकको बारेमा थियो अर्कै प्रसंगमा पो पुगियो। हो केहिले भनेजस्तै यसले हिंसालाई Glorify गर्ने काम पनि केहि रुपमा गर्ला तर त्यो हिंसात्मक युद्धले बनाएका घाउहरुको यसले सम्झना दिलाउछ पनि।  जरुरी भएता/नभएता पनि त्यो समय हामी सबै नेपालीका निम्ति दुखद भने थियो, अवश्यनै। ति बाटाहरु र ति ठाउँका यात्राले हामीलाई तेसको सम्झना दीगो बनाइराख्नमा सहयोग नै गर्ला किनकि ठिक यसैबेला अर्को पार्टीले हतियार उठाउने कुरा गर्दैछ। अर्को कुरा, यदि कुनै समुह/जाती/क्षेत्रको समस्याको समयमै पहिचान गर्न सकिएन भने उनीहरुले हतियार पनि उठाउन सक्छन भन्ने कुराले त्यो समुहको आवाज गम्भीरताका साथ सुन्नमा मद्दत पनि गर्ला नै। अर्को महत्वपूर्ण पाटो त पर्यटनसंग सम्बन्धित छ। नेपालमा आउने पर्यटकलाई सधै गरिवी मात्रै बेच्ने गर्थ्यौ हामी, यो युद्ध पर्यटनले पनि हाम्रो अर्थतन्त्रमा केहि सहयोग नै पुर्याउला। हुन त यस्तो Practice  अरु देशले पनि नगरेका होइनन, जस्तै भियतनाम, रुस, हालै मात्र श्रीलंका। सबै कुरालाई नकारात्मक रुपमै मात्र लिनुपर्छ भन्ने मात्रै छैन। हामी पनि सक्छौ भने उक्त स्थानहरु घुमौ र देशलाई चिनौं। यसले गर्दा ती स्थानका व्यक्तिहरुको आयआर्जनमा त सहयोग पुग्छ नै, र भोलि पर्सि फेरि कसैले हतियार उठाउन पर्ने स्थिति आयो भने देश कुन स्थितिमा पुग्छ भन्ने Reminder पनि दिन्छ हामीलाई। यसले हामीलाई अरुको कुरा सुन्न सक्ने क्षमता वृद्धि पनि गराउला। तर यदि कसैले आफ्नो स्वार्थकै निम्ति अरुलाई हतियार उठाउन उक्साएको जस्तो लाग्छ भने तिनिहरुलाई चिनिराखौं, भविष्यमा चुनाव (भयो भने) तेस्ताहरुलाई हराउनुमा नै हामी सबैको कल्याण होला। 

(यो ट्रेकको बारेमा पूर्णरुपमा जानकारी लिनपरेमा यहाँ हेर्नुहोला।)